حق بر فراموش شدن این است شـخص حـق دارد با تمهید اقداماتی پیشگیرانه اطلاعات مربـوط بـه خـود را کـه در فضـای مجـازی منتشر شده اند، اصلاح و حذف کند.

مفهوم حق بر فراموش شدن چیست؟

مفهوم حق بر فراموش شدن

از نخستین ایام حضور بشر در کره خاکی، دو خصیصه فراموشی و به خاطرسـپاری همراه و ملازم وی بوده است. با وجود قدرت غیرقابل انکار ذهن بشر، حافظـه ضـعیف و سرشار از کاستی وی در جدالی همیشگی با فراموشی کوشیده است تا یادگارها و میراث گذشتگان را با استفاده از ابزارها و راهکارهای گوناگون، به نسلهای بعد منتقل کند. در طول هزاران سال، فراموشی وضعیت اولیه حیات انسانی بـوده و بـه خاطرسـپاری امـری استثنایی، جزئی و مستلزم صرف تلاش و هزینه بسیار به شمار می رفتـه اسـت. رهـاورد این نبرد مداوم، شکل گیری این تفکر در ذهن بشر بوده که از یـک سـو فراموشـی ذاتـا امری نامطلوب و ناخواستنی است و از سوی دیگر به خاطرسپاری فضیلتی سراپا منفعـت و خیر می باشد.

در هر دوره تاریخی، انسان برای به خاطر سپردن هر آنچه که شایسته انتقـال بـه آیندگان می دانست، اقدام به خارجی کردن اطلاعات می کرد و در این راستا بـه اقتضـا ی زمان روشهای گوناگونی را مورد استفاده قرار می داد. با این وجود کلیه روش بشر تا پیش از عصر دیجیتال برای خارجی سـازی حافظـه بـه کـار مـی بـرد، نتوانسـتند وضعیت اولیه را تغییر دهند و همچنان فراموشی، اصل و وضعیت اولیـه در حیـات بشـر بود و به خاطرسپاری امری استثنایی به شمار می رفت.

با ظهور و گسترش تدریجی فناوریهای دیجیتال، دریچه ای بـه سـوی هـای تـازه بهره مندی بشر از حافظه ای بی نقص و کامل باز شد. در این برهه از تـاریخ بشـری بـرای بار به نخستین خاطرسپاری، به جای فراموشی به وضعیت اولیه برای بشر مبدل شد و این روند با رشد و توسعه چشمگیر فناوری، تاکنون ادامه داشته است. در چنین شرایطی بـا توجه به آثـار و پیامـدهای بـالقوه و بالفعـل فرامـوش نشـدن، تردیـدهایی در خصـوص مطلوبیت تاریخی آن در میان افراد و نیـز جوامـع انسـانی پدیـد آمـد. حافظـه ابـدی و فراموشی ناپذیر اینترنت، در کنار منافع و مزایای متعدد آن، می توانـد ایـن پدیـده را بـه ابزاری انتقامجو، خطرناک و گاه تحقیرکننده برای کاربران تبدیل کند، چـرا کـه حجـم عظیمی از سوابق، خاطرات و اشتباهات گذشته، اظهارنظرها، عکـس هـا و ویـدئوهایی را نگه می دارد که شاید دیگر مطلوب افرادی که آنها را به اشتراک گذاشتهانـد، نباشـد. بـه لحاظ فنی وقتی دادهای وارد فضای اینترنت می شود، هدف اولیه ای که پشت انتشـار آن داده وجود داشته است موضوعیت خود را از دست می دهد. با وقوع چنین وضـعیتی، راه برای هرگونه استفاده و سوءاستفاده از داده ها، قطع نظر از علت و چگونگی انتشـار اولیـه آنها هموار می شود.

مفهوم و تعریف حق بر فراموش شدن

تا پیش از ارائه طرح پیشنهادی کمیسیون اروپا تحت عنوان «نـویس مقـرره عمومی حفاظت از داده ها» در ژانویه ۲۰۱۲ ،عنوان حق بر فراموش شدن در متن هـیچ سند قانونی ملی، منطقه ای یا بین المللی مورد اشاره قرار نگرفته بود. اما باید دقت داشت که از اواخر دهه نود میلادی وجود نیازهای اجتماعی، زمینه توجه دکترین بـه حـق بـر فراموش شدن و طرح صریح آن را فراهم آورد و این اتفاق خود پـیش درآمـد شناسـایی مستقل این حق در سندی قانونی به شمار می رود.

در راستای تبیـین مفهـوم حـق بـر فرامـوش شـد ن، تعـاریف گونـاگونی توسـط اندیشمندان حوزه حقوق بشر و اینترنت ارائه شده است. برخی از تعـاریف ارائـه شـده از این حق به شرح ذیل است: حق افراد و سازمانها بر کنترل و تعیین اینکه چـه زمـانی، چگونه و تا چه حدی اطلاعات مربوط به آنها در اختیار دیگران قرار گیرد و یـا بـه آ نهـا ۱ مخابره شود. حق فرد نسبت به اینکه از هرگونه استفاده از اطلاعات مربوط به خود کـه می تواند آثار نامطلوب و مضری بـرای وی در پـی داشـته باشـد، در امـان باشـد، حـق کاربران فضای مجازی نسبت به کنترل و احتمالاً پاک کردن اطلاعات و داده هایی که از خود در اینترنت به جای گذاشته انـد، حـق اشـخاص نسـبت بـه مداخلـه دراطلاعات دیجیتال مربوط به خود که توسط کنترل کنندگان داده ها ذخیره شده اند، حق اشخاص و سازمان ها نسبت به درخواست پاک شـدن اطلاعات مربـوط بـه آنهـا، وقتـی کـه آن اطلاعات دیگر برای مقصودی که جمع آوری شده اندلازم نباشد و نهایتا حـق اشـخاص نسبت به درخواست اینکه اطلاعات خاص مربوط به آنها پاک شـوند تـا اشـخاص ثالث دیگر قادر به شناسایی و ردیابی آنها در فضای مجازی نباشـند.

ویژگـی مشـترک همـه تعاریف ارائه شده از حق بر فراموش شدن این است که مطابق همـه آنهـا شـخص حـق دارد با تمهید اقداماتی پیشگیرانه اطلاعات مربـوط بـه خـود را کـه در فضـای مجـازی منتشر شده اند، اصلاح و حذف کند.

مبانی حق بر فراموش شدن

به طور کلی می توان گفت که مهم ترین مبنای حقـوقی حـق بـر فرامـوش شـدن ، حمایت ازحق حریم خصوصی است. حریم خصوصی که از آن به «عنوان حق برخورداری از یک چارچوب محافظت شده امن و خالی از اغیار که در این چارچوب، فرد از یک نـوع خودمختاری شخصی برخوردار باشد» یاد می شود، مفهـومی سیال اسـت کـه امـروزه زمینه های گوناگونی از جمله آزادی وجدان و اندیشه، کنترل بر جسم، خلوت و تنهـایی، حمایـت از حیثیـت و اعتبـار خـود و حمایـت در برابـر تفتـیش هـا و تجسـس هـا را در برمی گیرد و از این رو می توان دامنه شمول آن را به حفاظت از داده های شخصی افـراد در دنیای دیجیتال و به ویپه فضای اینترنت گسترش داد.

مسأله حریم خصوصی در اینترنت و صیانت از آن در این محیط در سال های به یکی از بحث برانگیزترین موضـوعات حـوزه فنـاوری اطلاعات تبـدیل شـده و توجـه گسترده ای را به سمت خود جلب کرده است. تا پیش از عصر فناوری و وقوع انقلاب در عرصه فنـاوری اطلاعات، اعمـالی همچـون ورود غیرمجـاز بـه مسـکن افـراد، بازرسـی غیرقانونی نامه ها و ضبط مکالمات تلفنی، مصادیق بارزی از نقـض حـریم خصوصـی بـه شمار می رفتند، اما با ورود بشـر بـه عصـر انفورماتیـک، بـه تـدریج مسـائل و مشکلات جدیدی در ارتباط با حریم خصوصی اشخاص مطرح شد. با توجه به اینکه امروزه ذخیره اطلاعات و قرار دادن آنها در دسترس عموم به مراتـب سـاده تـر و ارزان تـر از هـر زمـان دیگری صورت می گیرد، تأکید اندیشمندان و فعالان حوزه حقـوق بشـر و اینترنـت نیـز سازمانهای مرتبط بر اهمیت و ضرورت حمایت از حریم خصوصی کاربران در اینترنـت رو به فزونی است.

اینترنت چالش های جدیدی را در ارتباط با حمایت از حریم خصوصی مطرح کرده است؛ از یک سو اینترنت زمینه را برای جمع آوری و ذخیره نامحدود اطلاعات شخصـی فراهم می آورد و از این طریق تا زمانی نامعلوم اطلاعات مربوط به حوزه خصوصـی افـراد را در دسترس قرار می دهد، از سوی دیگر امکان مکان یابی کاربران با استفاده از شماره سریال های منحصر به فرد دستگاه هایی که برای اتصال به اینترنت مـورد اسـتفاده قـرار می گیرند، چالشی مهم برای حریم خصوصـی کـاربران بـه وجـود آورده اسـت. اینترنـت همچنین فرصت های جدیدی برای استفاده تجاری از داده ها را فـراهم مـی آورد. مطـابق مدل تجاری بسیاری از شرکت های فعال در حوزه اینترنت که خدمات رایگان به کاربران ارائه می دهند، داده های اشخاص و نیز عملکرد آنها در اینترنت برای استفاده در مقاصـد تجاری رصد و ارزیابی می شود که این کار می تواند تهدیـدهایی بـرای حـریم خصوصـی کاربران در پی داشته باشد. با این اوصاف می توان گفت که بسط و گسترش این فناوری زمینه را برای افزایش امکان نفوذ هرچه بیشتر به حریم خصوصی اطلاعات افراد، فـراهم آورده است.

باقی ماندن ردپای افراد در فضای اینترنـت کـه ناشـی از عملکـرد آنهـا در فضـای مجازی از جمله جستجو و بازدید از سایت ها، به اشتراک گذاشتن فایل ها، خریـدهای اینترنتی و نیز گفتار و اظهارنظرها می باشـد، موجـب مـی شـود کـه افـراد در هـر زمـان نگاه هایی را ناظر بر رفتار و گفتار خود احساس کنند. در چنین وضعیتی فـرد بـی وقفـه نگران پیامدها و بازخوردهای عملکرد خود در این فضای بی انتها خواهد بـود و از ایـن رو چنانکه گویی در ساختار «سراسربین» گرفتار شده باشد، همواره از ناظرانی نامرئی که از حضور یا عدم حضور آنها بی اطلاع است، در هراس قرار خواهد داشت.

زمانی که فرد در دنیای مجازی خود را در چنین ساختاری احسـاس کنـد، دیگـر سخن گفتن از حریم خصوصی امری دشوار خواهد بود. فـردی کـه هـر لحظـه نظـارت نـاظرانی ناشـناس را بـر رفتـار و عملکـرد خـود احسـاس کنـد، بـه سـهولت در ورطـه خودسانسوری گرفتار می ود و بدین سان نه تنها حریم خصوصـی، بلکـه آزادی بیـان و عمل وی نیز به طور جدی به خطر می افتد. به عبارت دیگر آینده و آنچه به خاطر سپرده می شود، تأثیری فلج کننده بر عملکرد امروز فرد باقی می گذارد. اگـر فـرد مـدام بـا ایـن نگرانی دست به گریبان باشد که اطلاعات مربوط به وی مرتبا توسـط کنتـرل کننـدگان پردازش می شوند و برای زمانی بیش از آنچه که وی مایل است در معرض دیـد همگـان باقی می مانند، از رفتار آزادانه در فضای مجازی بازداشته می شود و از بیان و به اشـتراک گذاشتن دیدگاه های خود و هر آنچه تصویری از خود واقعی وی را نمایش مـی هـد، در محیط اینترنت خودداری می کند. از این رو به نظر می رسد که ضرورت حفاظـت از حـق حریم خصوصی افراد در محیط اینترنت ایجاب می کند که از کاربر در برابر گرفتار شدن در سراسربینی مجازی حمایت شود، به عبارت دیگر حمایت از حق بر فراموش شدن در راستای حمایت از حق حریم خصوصی قرار دارد.

 

منبع: حق بر فراموش شدن و چالشهای پیش روی آن – رضا اسلامی – فریناز فیضی